Zelfmanagement

Aan de hand van 14 interviews is het thema van dit jaarverslag verkend. Trimbos-medewerkers en professionals uit de gezondheidszorg en ggz vertellen wat zij eronder verstaan. De volledige interviews zijn te lezen in de PDF versie van het jaarverslag.

• Anne Margriet Pot: ‘Hoe oud je ook wordt, zelf keuzes kunnen blijven maken is cruciaal’

  Ouderen die lijden aan dementie verliezen langzamerhand de grip op hun leven. Tijdens dat proces is het van belang te letten op de basale keuzes die zij nog wel kunnen maken.
  
  Uit de Trimbos-Monitor Woonvormen Dementie blijkt dat oog voor de menselijke maat binnen zorginstellingen – of die nu groot of klein zijn – een belangrijke indicator is voor de kwaliteit van leven en de kwaliteit van zorg. Begrijpelijk, want persoonlijke aandacht vergroot de kans dat zorgverleners kunnen inspringen op de eigen behoeften van ouderen.
  
  ‘Vergeet oudere mantelzorgers niet. Ook zij hebben ondersteuning nodig om het vol te houden’
  
  “Ouderen met dementie kunnen hun omgeving steeds moeilijker duidelijk maken wat ze willen. Daarom hebben zij hulp nodig bij het maken van alledaagse keuzen en het oplossen van problemen”, benadrukt Anne Margriet Pot, programmahoofd Ouderen bij het Trimbos-instituut en hoogleraar Ouderenpsychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. “Naarmate de dementie vordert, gaat het om steeds basalere keuzen. Bij het aankleden gaat het bijvoorbeeld om de keuze voor die rode of blauwe broek Het is belangrijk dit soort eigen wensen of voorkeuren boven tafel te krijgen en te honoreren. Ook dat raakt namelijk aan het behoud van regie over het eigen leven.”
  

• Brigitte Boon: Eerstelijn steeds belangrijker voor preventie

  Met het preventiewerk richt het Trimbos-instituut zich in toenemende mate op de eerstelijn. Dat is immers de meest aangewezen plek om beginnende psychische problemen tijdig te verhelpen, benadrukt Brigitte Boon, programmahoofd Publieke Geestelijke Gezondheid.
  
  “Naast huisartsen en eerstelijnspsychologen richten we ons bijvoorbeeld ook op werkgevers en thuiszorgmedewerkers. Die partijen vangen immers als eerste signalen op van mensen met lichte psychische klachten”, zegt Boon. Haar advies aan deze eerstelijns-professionals luidt: wijs mensen op websites als www.mentaalvitaal.nl en www.psyfit.nl. Met dit online aanbod kan namelijk iedereen direct aan de slag. “Hoe eerder men dat doet, hoe beter!”, benadrukt Boon. “Hopelijk leidt deze benadering tot een nieuw bewustzijn, waarbij het normaal wordt dat je niet alleen op je fysieke gezondheid let, maar ook aan je mentale conditie werkt.”
  
  ‘Hopelijk ontstaat het bewustzijn dat het normaal is om in je mentale conditie te investeren’
  
  Ook al zijn huisartsen druk bezet, toch blijkt uit gesprekken met het Nederlands Huisartsen Genootschap dat zij preventiewerk als onderdeel van hun takenpakket zien: met name het signaleren van beginnende klachten en het toeleiden naar laagdrempelige interventies, die vervolgens door praktijkondersteuners of eerstelijns psychologen worden uitgevoerd. “Bij aandoeningen als diabetes of COPD gebeurt dat al. Daarom lijkt nu de tijd rijp om begeleiding bij psychische klachten beter in de eerstelijn te positioneren”, aldus Boon.
  
  

• Christina van der Feltz: Samenwerking vergroot kans op succesvolle behandeling

  Een behandeling wint aan kwaliteit wanneer cliënt en zorgverlener gezamenlijk de behandeling vormgeven. In de ggz worden de principes van collaborative care en shared decision making echter nog lang niet altijd toegepast, aldus psychiater Christina van der Feltz, programmahoofd Diagnostiek en Behandeling bij het Trimbos-instituut, en sinds vorig jaar bijzonder hoogleraar Sociale Psychiatrie aan de Universiteit van Tilburg (UvT).
  
  Wel of geen psychotherapie? Wel of geen medicatie? Het zijn dilemma’s waar veel cliënten in de ggz mee te maken krijgen. Om een weloverwogen keuze te maken tussen de verschillende behandelopties, moeten zij goed worden geïnformeerd over alle pro’s en contra’s. Daarbij is het de taak van de dokter, therapeut of hulpverlener om vanuit de eigen expertise actief mee te denken en waar nodig richting te bieden, benadrukt Van der Feltz. “Dit is van groot belang, omdat cliënten die zelf kunnen kiezen gemotiveerder zijn. Dat vergroot de therapietrouw en de kans op een succesvolle afronding van de behandeling.”
  
  ‘In de ggz is gezamenlijk besluiten nemen over de behandeling nog lang niet gangbaar’
  
  Als er eenmaal een behandelplan ligt, dienen cliënten zoveel mogelijk actief betrokken te worden bij de monitoring van het verdere verloop van hun behandeling. Door het invullen van vragenlijstjes kunnen ze zien of het herstel vordert. Dat biedt weer input voor het gesprek met de behandelaar over het vervolg. “Het gaat er dus steeds om dat de cliënt een actieve gesprekspartner is die zoveel mogelijk zelf keuzes maakt en de behandeling mede vorm geeft.”
  

• De Graaf en Van der Zanden: Geloof in eigen kracht essentieel voor zelfsturing

  Focus op de kracht van jongeren en ouders. En versterk het vertrouwen in hun eigen mogelijkheden. Deze uitgangspunten zijn essentieel om het zelfsturend vermogen te vergroten, aldus Ireen de Graaf en Rianne van der Zanden, wetenschappelijk medewerkera bij het programma Psychische Gezondheid Jeugd.
  
  Uit onderzoek wordt steeds duidelijker dat jongeren moeite hebben met plannen, omdat hun brein nog niet is uitgerijpt. Kun je dan wel verwachten dat zij met nieuwe online interventies zelfstandig hun psychische of sociale problemen oplossen? “Met filmpjes en andere digitale noviteiten kunnen jongeren zelfstandig aan de slag. Dat is winst. Maar,” benadrukt Rianne van der Zanden, “cruciaal is welke extra ondersteuning jongeren hierbij krijgen. Via internet, telefoon of face to face. Ook bij nieuwe online interventies houdt de hulpverlener dus een belangrijke rol in het aansturen, controleren en stimuleren van jongeren.”
  
  'Het is heel stimulerend als jongeren en ouders ontdekken dat hun eigen oplossingen werken‘
  
  Triple P is een goed voorbeeld van effectieve opvoedingsondersteuning, waarbij opvoeders in vier tot zes sessies intensief worden getraind om gezinsproblemen zelfstandig op te lossen. Ireen de Graaf: “Uiteindelijk gaat het erom dat ouders zelf verantwoordelijkheid durven nemen in opvoedingssituaties, leiding durven geven, grenzen kunnen stellen, en daar consequent in zijn. Om dat te bereiken, is het nodig dat zij met hun kinderen succeservaringen opdoen. Daarnaast leren zij ook hun eigen gedrag en dat van hun kind te evalueren: wat ging goed en wat kan beter? Zo kunnen zij thuis monitoren hoe het gaat en gericht aan eigen oplossingen van problemen werken. Leuk is dat ouders ook het advies krijgen goed voor zichzelf te zorgen en tijdig te ontspannen. Want dat maakt de kans dat je een aardige en succesvolle opvoeder wordt een stuk groter!”
  

• Hans Kroon: Voor welke ggz-cliënten is zelfmanagement een brug te ver?

  Je ziekte de baas worden… Voor mensen met een ernstige psychische beperking is dat een voorwaarde voor nog iets veel belangrijkers: meer regie over hun eigen leven. Dat staat dan ook voorop bij veel herstel- en rehabilitatieprojecten.
  
  Al die verhalen over meer eigen regie klinken leuk. Maar hoe haalbaar is zelfmanagement voor mensen die zich niet of nauwelijks kunnen redden door een kluwen aan sociale, psychische en financiële problemen? “Er zijn zeer kwetsbare cliëntengroepen bij wie dat nauwelijks mogelijk is”, beaamt Trimbos-onderzoeker Hans Kroon. “Als die volledig de regie krijgen, verkommeren ze of gebeurt er niets. Voor die cliënten moet je daarom vooral goed zorgen, waarbij je natuurlijk luistert naar wat zij zelf het liefste willen. Om te voorkomen dat we daarbij wellicht toch teveel in ggz-oplossingen denken, houden we momenteel interviews met mensen met een psychose die zonder ggz-contact een prettig leven leiden. Hopelijk leren we van hun zelfmanagementstrategieën.”
  
  ‘Zelfmanagement is veel meer dan het zelf kunnen managen van je ziekte’
  
  Bij herstel en rehabilitatie staan hulpverleners voor lastig dilemma’s. Want wat kan de cliënt zelf en wat (nog) niet? Welke interventie biedt perspectief? En wat leidt tot juist tot extra afhankelijkheid? “Dat is een ingewikkeld ‘spel’ tussen hulpverlener en cliënt”, zegt Kroon. “Bij bemoeizorg moet je in het begin soms zaken overnemen. Maar gebeurt dat te gefaseerd, dan bestaat het risico dat cliënten en hulpverleners daaraan gewend raken en niet verder komen. Daarom is het belangrijk dat collega’s in ACT-teams met elkaar meedenken om hierin de goede keuzen te maken.”
  
  

• Hedda van t Land: Trimbos start nieuw Kennisforum Zelfmanagement

  Begin maart startte het Trimbos-instituut het nieuwe Kennisforum Zelfmanagement. Voorzitter Hedda van ’t Land raakte het afgelopen jaar bij de University of California San Francisco (UCSF) onder de indruk van de nieuwste mogelijkheden op dit gebied, met name voor chronisch zieken.
  
  Tijdens haar eenjarig verblijf in de VS zag senior wetenschappelijk medewerker Hedda van ’t Land allerlei nieuwe interventies. Enthousiast vertelt ze over een online interventie met een uitgebreid chat- en discussieplatform, waarop patiënten elkaar dagelijks voorzien van adviezen en support. Het maakte haar duidelijk dat zelfmanagement-tools niet alleen geschikt zijn voor het uitwisselen en monitoren van medische informatie, maar ook kansen bieden voor het delen van ervaringen door lotgenoten.
  
  ‘Patiënten die elkaar dagelijks voorzien van adviezen en support is ook zelfmanagement '
  
  Dat ICT en e-health het komende decennium onmisbaar zijn voor meer zelfmanagement staat vast voor Van ’t Land. Hetzelfde geldt voor de financiële noodzaak om hierop in te zetten. Maar daarnaast wijst ze ook op een ideëel motief. “Patiënten zijn mondiger geworden en beter geïnformeerd. Bovendien zijn met name chronisch zieken gebaat bij instrumenten waarmee zij hun aandoening permanent kunnen managen en aan hun mentale conditie kunnen werken. Die tools willen we met ons nieuwe kennisforum verder ontwikkelen, implementeren en onderzoeken op effectiviteit.”
  

• Katherina Martin Abello: ‘Wij zijn klaar voor een doorbraak van e-health in de ggz‘

  Dankzij de laatste computertechnologie kunnen cliënten optimaal de regie houden over hun behandeling. Dat maakt de verdere ontwikkeling van Web 3.0 noodzakelijk, vindt Katherina Martin Abello, programmahoofd I.COM, Innovation Centre for Mental Health & Technology, van het Trimbos-instituut.
  
  De technologie is er klaar voor. Ook aan de consument/cliënt ligt het niet. Die zoekt bij gezondheidsklachten eerst op internet naar informatie, en is inmiddels gewend om allerlei persoonlijke zaken via internet te regelen en te delen. Toch investeert slechts een kwart van de ggz-instellingen in internetbehandelingen. Dat een doorbraak uitblijft, heeft volgens Katherina Martin Abello ondermeer te maken met fundamentele veranderingen die instellingen moeten doorvoeren wanneer zij de cliënt daadwerkelijk centraal stellen.
  
  'Een eigen online patiëntendossier is een noodzakelijk voorwaarde voor zelfmanagement’
  
  Behalve deze ‘paradigmashift’ zijn er ook praktische, juridische en financieringsaspecten die de doorbraak van e-health vooralsnog belemmeren. De ontwikkeling verloopt zonder de nodige centrale coördinatie en een gemeenschappelijke visie. “Vanuit cliëntperspectief is dat een gemiste kans”, vindt zij. “E-health biedt de cliënt namelijk bij uitstek de mogelijkheid om tijdens de behandeling eigen doelen te stellen en controle te houden over het verloop. Daarmee kan echt co-creatie ontstaan bij het opstellen en uitvoeren van het behandelplan.”
  
  

• Léon van Halder: Zelfmanagement noodzakelijk om zorg toegankelijk te houden

  Tegenover de stijgende zorgvraag staat een steeds groter tekort aan professionals in de zorg. Daarom is het ook noodzaak dat mensen meer zelf doen om gezond te blijven of van hun ziekte te herstellen. Online interventies zijn hiervoor bij uitstek geschikt, aldus Léon van Halder, directeur-generaal Curatieve Zorg op het ministerie van VWS.
  
  Online aan je gezondheid of herstel werken. Met instructies en gerichte oefeningen. Geheel zelfstandig of met feedback van een hulpverlener op de achtergrond. Steeds meer zorgaanbieders realiseren zich dat zij niet langer om online interventies heen kunnen.
  Online behandelingen zijn gemakkelijk en tijdsbesparend voor cliënten. Bovendien winnen zorgaanbieders hiermee kostbare tijd, die ze kunnen inzetten voor patiënten die wél een intensieve face to face behandeling nodig hebben. Maar dat niet alleen. Maatschappelijk gezien levert e-health noodzakelijke kostenbesparingen op en vergroot het de inzetbaarheid van burgers op de steeds krappere arbeidsmarkt. Redenen genoeg voor de overheid om de ontwikkeling van e-health en zelfmanagement actief te bevorderen.
  
  ‘E-mental health is bij uitstek geschikt om zelfmanagement te bevorderen’
  
  Bij de verdere ontwikkeling van e-health is vertrouwen volgens hem een sleutelwoord. “Patiënten moeten vertrouwen hebben in hun eigen kunnen. Daarnaast moeten zij erop kunnen vertrouwen dat zij alsnog bij de zorgverlener terecht kunnen wanneer ze online vastlopen. Daarom is het belangrijk dat patiënt en zorgverlener samen een zorgplan opstellen, zodat de online hulp goed is ingekaderd.”

• Leonard Witkamp: ‘Ik probeer patiënten wegwijs te maken in hun eigen gevoel’

  Veel patiënten kampen met heftige emoties. Daardoor zijn zij nauwelijks in staat om hun klachten te beoordelen en sturing te geven aan hun herstel. Een goede huisarts fungeert daarom vooral als coach, vindt Leonard Witkamp.
  
  ‘Meneer dokter’. Toen hij in 1977 als huisarts begon in Tilburg, werd Leonard Witkamp regelmatig zo aangesproken. Maar dat is allang verleden tijd. Door jarenlang lief en leed te delen, wordt hij nu soms zelfs getutoyeerd door zijn patiënten. Zeker in persoonlijke gesprekken vat hij dat op als compliment en uiting van vertrouwen.
  
  Bij zijn patiënten onderscheidt Witkamp drie energie verslindende basisemoties: angst, boosheid en verdriet. Hierdoor zijn zij hun probleem niet de baas. Zij piekeren, slapen slecht, raken vermoeid en ontwikkelen allerlei lichamelijke klachten. Dat voedt vervolgens de angst voor ernstige aandoeningen, zoals kanker.
  
  ‘Zolang je gestuurd wordt door emoties, is zelfmanagement onmogelijk’

  “Ik probeer steeds aan te sluiten bij die basisemoties”, benadrukt Witkamp. “Want een patiënt moet zich eerst herkend voelen, voordat je samen het probleem in kaart kunt brengen en naar oplossingen kunt zoeken. Hierbij probeer ik patiënten ook gereedschap mee te geven, zodat ze een meer realistische kijk op hun probleem krijgen. Met die steun hoop ik dat het geluk vindbaar blijft en het leven kwaliteit houdt, zelfs bij patiënten die lijden aan een ernstige ziekte.”

• Linda Bolier: Investeer in je mentale conditie om in balans te blijven!

  Als je je goed voelt, houd je meer grip op je leven. Daarom is het belangrijk regelmatig aandacht te besteden aan je mentale conditie. Het Trimbos-instituut bracht vorig jaar het boekje Mental Fitness uit met oefeningen voor een gelukkig leven.
  
  Optimistisch denken. Je veerkracht versterken. Constructief omgaan met problemen. In het boekje Mental Fitness worden in totaal zeven basisvaardigheden uitgewerkt, die iedereen nodig heeft voor een zinvol bestaan. “We willen hiermee het mentaal vermogen van mensen versterken, of ze nu gezond zijn of ziek” licht mede-auteur Linda Bolier toe.
  
  ‘Mental fitness biedt geen garantie op rimpelloos levensgeluk’
  
  De zeven uitgangspunten van mental fitness zijn volgens haar toepasbaar in de gehele zorgketen, van preventie tot nazorg. “Het boekje - een praktische gids vol oefeningen en tips - is hiertoe een eerste aanzet. Het is met name bedoeld voor mensen die niet lekker in hun vel zitten, piekeren of last hebben van stress. Inmiddels zijn er ook hulpverleners in de ggz die de oefeningen gebruiken bij kwetsbare cliëntengroepen. Maar voor dat doel willen we graag nog een aparte training ontwikkelen.”

• Marjan ter Avest: ‘Cliënten zijn meer dan hun ziekte’

  In het Landelijk Actieprogramma Zelfmanagement wordt in zeven ziektespecifieke werkgroepen gewerkt aan de bevordering van zelfmanagement. Het Landelijk Platform GGz (LPGGz) neemt depressie onder de loep.
  
  “Voordeel van deze gezamenlijke aanpak is dat de deelnemende cliëntenorganisaties van elkaar kunnen leren op het terrein van zelfmanagement. We delen namelijk tal van algemene uitgangspunten, zoals het vergroten van het zelfvertrouwen en de kennis over de eigen aandoening om een terugval te voorkomen”, zegt Marjan ter Avest – algemeen directeur van het LPGGz. “Daarnaast zoeken we echter ook naar specifieke aspecten voor zelfmanagement bij depressie en ervaringskennis hierover. Op dat terrein lopen we in Nederland namelijk sterk achter bij landen als Australië, Canada, Nieuw-Zeeland.”
  
  ‘Cliënten moeten zelf kunnen kiezen; zelfs voor opties die de psychiater medisch gezien niet het beste vindt’
  
  Om grip te houden op hun dagelijks bestaan, is het juist voor mensen met psychische problemen belangrijk dat zij zoveel mogelijk blijven deelnemen aan het sociale en maatschappelijke leven. “Cliënten zijn er bij gebaat dat zij hun werk of studie zo snel mogelijk weer oppakken tijdens de behandeling”, benadrukt Ter Avest. “Anders krijgen zij dat ‘grote leven’ maanden later ineens weer op hun schouders. Dat geeft onnodig extra druk en vergroot het risico op een terugval. Bovendien doet het gewone leven doorgaans een beroep op de gezonde kanten van cliënten, waardoor hun herstel wordt bevorderd. Ook op dit terrein zoeken we naar ervaringskennis. Want op welke manier kun je na een depressie weer op een goede manier (gedeeltelijk) aan de slag?”
  

• Martin Bontje: Extra financiële prikkels leiden onherroepelijk tot meer zelfsturing

  Steeds meer zorgverzekeraars bieden preventieve online programma’s waarmee verzekerden aan hun fysieke en mentale gezondheid kunnen werken. Bestuurder Martin Bontje van Univé-VGZ-IZA-Trias (UVIT) verwacht dat verzekerden die hiermee investeren in hun leefstijl straks een lagere eigen bijdrage gaan betalen.
  
  De afgelopen jaren hebben zorgverzekeraars zich een nieuwe rol aangemeten. Ze functioneren niet langer alleen als betaalkantoren, maar willen hun verzekerden ook ‘gidsen’ om zo gezond mogelijk te leven. Hierbij maken ze steeds vaker gebruik van online trainingen en coachingprogramma’s om hun klanten tegen relatief lage kosten fit te houden. Zo kun je bij de meeste verzekeraars online begeleiding krijgen bij afvallen en stoppen met roken.
  
  'De meeste mensen lukt het niet om hun leefstijl op eigen kracht te veranderen’

  Voor mensen die last hebben van beginnende psychische klachten – stress, depressieve gevoelens of angst – hebben zorgverzekeraars inmiddels ook tal van online behandelmodules. Verzekerden kunnen hiermee thuis – al dan niet in combinatie met enkele face to face gesprekken met een therapeut – zelfstandig werken aan hun klachten. “Dit soort zelfhulpmodules dwingt mensen om actief over zichzelf en hun situatie na te denken. Dat leidt tot duidelijke, persoonlijke doelen, waardoor de behandeling effectiever is”, benadrukt Martin Bontje. “Het vereist wel dat verzekerden over een minimum aan zelfinzicht beschikken, plus de wil om echt iets aan hun gedrag te veranderen.”
  
  

• Peter van Splunteren: ‘Eigen Regie’: nieuwe portal voor psychisch kwetsbare mensen

  Hoe houd je grip op je leven wanneer je kampt met een ernstige psychische stoornis als schizofrenie? En hoe vind je daarbij je eigen weg naar herstel? Met de nieuwe portal eigen regie moet dat een stuk makkelijker worden.
  
  “Zelfmanagement is gestoeld op het vertrouwen dat je het leven aan kunt. En dat met je beperking. Want helemaal herstellen zit er vaak niet in bij cliënten met een verhoogde psychotische kwetsbaarheid”, zegt projectleider Peter van Splunteren van het Trimbos-instituut. “Zij voelen zich vaak moe en onzeker, en vinden het moeilijk om prikkels te verwerken. Bovendien klopt hun beleving van de werkelijkheid en eigen situatie niet altijd. Hierdoor hebben zij een beperkter vermogen om relaties te onderhouden, gewoon mee te doen en de regie over hun leven te nemen.”
  
  ‘In de portal staat bij negen belangrijke levensdomeinen aangegeven welk hulpaanbod mogelijk is'
  
  De zorg voor deze cliëntengroep betitelt Van Splunteren als “uiterst karig”. “Meestal krijgen ze alleen een onderhoudsdosis: een gesprekje, wat gedragstherapie, voorlichting of hulp. Meer niet.” Betere zorg vergt extra personele inzet en is dus duurder. Om die reden zijn er maar weinig zorginstellingen die hiervoor te kiezen. “We weten dat Assertive Community Treatment (ACT) werkt. Maar die intensieve behandeling is zo kostbaar, dat er vaak gekozen wordt voor de afgeleide, minder dure FACT-variant. Daarmee worden op dit moment zo’n 30 tot 40% van de in totaal 150.000 mensen met schizofrenie bereikt”, schat Van Splunteren.
  

• Wilma Boevink: ‘Hoe trek je jezelf aan je eigen haren uit de shit?!’

  Als boegbeeld van de herstelbeweging en ervaringsdeskundige kent Wilma Boevink de hardcore psychiatrie van binnenuit. Hierdoor weet zij als geen ander hoe moeilijk het is om in die context sturing te geven aan het eigen herstel.
  
  Dertig jaar kampt Wilma Boevink al met psychische klachten. Desondanks probeert ze haar leven te leven. Dat gaat met ups en downs. Met keihard werken, veel schrijven en onderzoeken, houdt ze lange tijd alles onder controle. Maar anderhalf jaar terug loopt ze vast. “Ik heb voortdurend geprobeerd om voor alle ellende van vroeger – waarin ik ernstig beschadigd ben door agressie en geweld – uit te blijven lopen”, zegt ze terugkijkend. “Na perioden van knetterhard werken, was ik vaak helemaal op. Dan zakte ik door de bodem en werd ik af en toe psychotisch. Dat patroon wil ik niet meer.” 
  
  'Uiteindelijk staat of valt zelfmanagement met de bereidheid om te zoeken naar wat patiënten meebrengen aan kennis, ideeën en ervaring.’
  
  Van haar geloof in de maakbaarheid van de menselijke psyche is ze inmiddels teruggekomen. Dat heeft haar denken over zelfmanagement gerelativeerd. “Uiteindelijk komt het erop neer dat je jezelf aan je eigen haren uit de shit trekt. Dat is knap ingewikkeld. Eigenlijk lukt dat alleen met goede steunpilaren: vrienden en professionals die je volgen en goed luisteren naar wat je nodig hebt. Bovendien vereist het een herstelbevorderende context, terwijl de vieze, gesloten opname-units waarin je terecht komt juist ontmenselijkend werken. Echt stuitend! Maar de discussies over zelfmanagement gaan daar meestal niet over. Vaak gaan die alleen over alles wat patiënten moeten doen. Hierdoor lijkt zelfmanagement wel een nieuwe behandelmethodiek te zijn geworden, die je op patiënten kunt toepassen. Daarmee worden patiënten wederom object; en dat staat haaks op de uitgangspunten van empowerment en herstel.”